Дебата: Бесцелни работни позиции
Огромен број луѓе ја поминуваат својата кариера работејќи задачи кои и они знаат дека нема реална потреба воопшто да постојат
Веќе подолг период се води голема дискусија за иднината на работните места – кои ќе бидат најпосакувани работни позиции, кои работи ќе бидат заменети со роботи, итн. Минатата година, антропологистот и лев-филозоф Дејвид Грејбер ја објави книгата Bullshit Jobs: A Theory (што е разработка на негов познат есеј од 2013) и ја сврте темата малку во поинаков правец (и поинтересен, барем за мене лично).
Грејбер ја почнува својата теза со потсетување на предвидувањето на Кејнз во 1930 дека до крајот на векот технологијата ќе помогне значително да се намали работното време (неговата проценка била на ~15 часа неделно). Но предвидувањата на Кејнз не се оствариле се’ уште и не изгледа дека ќе се остварат во блиска иднина. Напротив, се работи по 40 часа и повеќе и се отворени голем број работни места кои во суштина се безначителни (според тезата на Грејбер). Како што објаснува,
„Огромен број луѓе ја поминуваат својата кариера работејќи задачи кои и они знаат дека нема реална потреба воопшто да постојат. Моралната и духовната штета од оваа ситуација е непроценлива. Тоа е лузна низ целата наша колективна душа. И никој не зборува ништо за ова“.
Тој дообјаснува дека всушност голем број од работните места навистина се автоматизираа (земјоделството сочинува денеска некој ситен % од БДП, а храни огромен број луѓе), но истовремено се отворија илјадници административни, правнички, HR и слични работни позиции. Сите овие „измислени“ позиции тој ги нарекува bullshit jobs – работни позиции кој реално не би требало да постојат во капитализмот каде што ефикасноста е во сржта на системот.
Што е објаснувањето на овој наводен парадокс? Со оглед на идеолошките афинитети на авторот, објаснувањето не е големо изненадување – капитализмот е крив. Имено, „владеачката класа разбира дека среќно и продуктивно граѓанство со многу слободно време е смртна закана за системот“. Па измислуваат (тие таму горе, владеачките елити) работни позиции за да не држат зафатени, да не размислуваме премногу.
Во Македонија знаеме сите од каде потекнуваат „измислените“ работни позиции и каде се наоѓаат, но тезата на Грејбер е дека овој феномен е на широко распространет и во приватниот сектор.
Која е спротивната теза?
Родерик Лонг, про-либертаријански филозоф, одговара дека голем дел од овие bullshit jobs се резултат на огромниот број на регулативи кои преовладуваат денеска во модерните општества. Разните регулативи изискуваат голем број на административни работници и правници кои ќе го минимизираат т.н. compliance risk на фирмите. Лонг објаснува дека често регулативите се излобирани („нарачани“) од самите фирми – со што ефективно го отежнуваат влезот на пазарот на нови играчи. Јас би додал и дека голем дел од регулативите се резултат на побарувачката од самите граѓани и демократските процеси и очекувањата што граѓаните ги имаат од Државата (пр. спречување финансирање тероризам води кон строги закони кои пак водат кон цели сектори во банките кои се „очите“ на Државата).
Едноставно, денешните економии се водени колку од „реалните“ потреби на граѓаните (храна, забава, здравство, и сл.) толку се и од „политичките“ потреби (приватност, заштита од дискриминација, заштита од тероризам, итн.).
Едноставно, Лонг иако се сложува дека постојат голем број на бесцелни работни позиции во денешното општество истите во голема мера се директен нус-производ на прекумерната регулација на пазарот.
За крај, би додал и јас 2-3 збора за темата. Колку и да е интересно да се пристапува „филозофски“ и „длабоко“ на овие прашања, многу веројатно одговорот е многу поедноставен.
Имено, скоро невозможно е, од страна, да определиме која работна позиција е bullshit job, бесцелна, непотребна. И ова го признава и самиот Грејбер, но сепак се обидува да даде одговор кој го поткрепува со куп анкети низ цел свет во кој дали одредена позиција е бесцелна ја оценуваат самите работници кои ја работат позицијата.
Проблемот со овој пристап е работникот најчесто не ја знае целата слика туку работи специјализиран сегмент од целиот процес кој често е репетитивен и после извесно време станува и досаден. Не ја гледа „големата слика“. Само работодавачот и главниот директор може да процени (што не е лесно!) кој и зошто е потребен во целиот работен процес кој е прилагоден за задоволување на потребите и барањата на потрошувачите изразени на паарот. Со други зборови, само пазарот може да ја определи вредноста и потребата од одредена работна позиција а не професор од Британија или самите работници.